Makale Özeti

Merhaba. Bir önceki yazımızda BOM konusunda bilgiler edinmiştik. Bu yazımızda ise BOM’la eşdeğer önemde olan “Rota” (route) kavramını inceleyip Axapta’da bir rotanın oluşturulmasını bir örnekle göreceğiz.

Makale

ROTA KAVRAMI VE AXAPTA’DA ROTA YARATILMASI

Merhaba. Bir önceki yazımızda BOM konusunda bilgiler edinmiştik. Bu yazımızda ise BOM’la eşdeğer önemde olan “Rota” (route) kavramını inceleyip Axapta’da bir rotanın oluşturulmasını bir örnekle göreceğiz.

Üretim ortamlarında bulunanlarınız bilirler. Bir mamul üretimin yapılabilmesi için iş emirleri oluşturulur. İş emri hangi mamulün, ne zaman üretileceğini söyler. İşte bu iş emrinde üretilecek mamulun, bünyesinde bulundurduğu hammadde ve yarı mamullerin hangi iş istasyonlarından ve hangi operasyonlardan, hangi sıra ile geçeceğini, daha kısa bir ifadeyle mamulun oluşum sürecini içeren yapılar “Rota” olarak adlandırılır. Örneğin bir otomobilin üst sacının pres makinasında kesilip şekil verilerek çatı yarı mamulü haline dönüşmesi süreci rotada tanımlanır. Nasıl ki ürün reçeteleri bir mamulün veya yarı mamulün hangi hammadde ve yarı mamulleri içerdiğini tanımlıyorsa, rotalar da bir mamulün veya yarı mamulün hangi iş istasyonlarından veya makinalardan geçerek ve hangi operasyonlar uygulanarak üretildiğini tanımlar. Aslında hiyerarşik bakımdan bir mamulün bir ayağı ürün reçetesi, bir ayağı da rotadır. Mamulün üzerine binen hammadde maliyetine temel teşkil eden miktarlar (adet, kilogram gibi) ürün reçetesinden gelirken, makina ve işçilik maliyetine temel teşkil eden miktarlar (saat, dakika gibi) ise rotadan gelir.

Aşağıdaki şekilde, BOM konusundan da hatırlayacağınız örnek bir ürün reçetesini, onun altında da bu ürün reçetesinin üzerine bir de rota uyarlanmış halini görmektesiniz.

Şekil 1 : Rota Örneği

Şekilde M1 mamulu için tek bir rota yerine 3 adet rota olduğuna dikkat edin :

·         Bir tanesi H1 sac hammaddesinden Y1 yarı mamulüne giden ve pres istasyonunda 10 no’lu presle kesme operasyonunun yapıldığı rota,

·         Diğeri H2 sac hammaddesinden Y2 yarı mamulüne giden ve yine pres istasyonunda 20 no’lu presle kesme operasyonunun yapıldığı rota,

·         Diğeri de Y1, Y2 yarı mamullerinin kaynak istasyonunda 30 no’lu kaynak operasyonuyla birleştirilmesi ve daha sonra boya istasyonunda 40 no’lu boyama operasyonuyla ve H3 boya hammaddesiyle boyanmasıyla M1 mamulüne giden rota.

Şimdi Axapta’da bir rotanın nasıl tanımlandığına bakalım.

Unutulmamalıdır ki, sadece “Ürün reçetesi” tipindeki maddeler için rota tanımlanabilir. Axapta’da rota tanımlamanın en kolay yolu madde formu üzerinde, rotasını tanımlamak istediğimiz maddeyi seçip “Rota” butonunu tıklamaktır.

Karşımıza “Rota” formu gelecektir. Bu formda üst taraf (header) rota versiyonlarını, alt taraf (lines) ise header’da seçili olan versiyonun yapısını gösterir. Üst tarafta “Rota yarat”  butonuna basıp gelen ekranda bir numara ve tarif tanımlayıp rota oluşturulur. İstenirse “Kopya” seçeneği seçilerek mevcut bir rotanın kopyası da oluşturulabilir.

Rotayı oluşturduktan sonra bu rotanın firma içinde yetkili bir kişi tarafından onaylanması gerekir. Bu işlem “Onayla” butonuna tıklayarak yapılabilir. Daha sonra da “Aktif” alanı seçilerek rota aktifleştirilebilir.

Rotanın içerdiği operasyonları belirlemek için, istenen versiyonu header’da seçip lines kısmında iken yeni butonuna basarak yeni bir satır açılır. Özet tabında yeni açılan satır otomatik olarak bir satır numarası alacaktır. İşte bu satır numarası o rotadaki operasyonların sırasını belirleyen bir numaradır ve müdahale edilmedikçe 10’ar 10’ar artar. Daha sonra operasyonun önceliği belirlenmelidir. Bir rota satırı 6 farklı öncelikten birine sahip olabilir. Bunlar Birincil, İkincil1, İkincil2, İkincil3, İkincil4 ve İkincil5’tir.

Öncelik kavramı eş zamanlı (simultaneous) operasyonlar için geçerlidir. Bu konuyu biraz daha açalım.

Mesela bir sac parçayı kesmek için bir pres makinası ve bir işçi kullanılsın. Makina ve işçi ayrı ayrı birer iş merkezidir ve bu kesme işlemi pres makinası (PRESLER) ve insan (INKA) iş merkezlerinin kapasitelerini aynı anda kullanmaktadır. Başka bir deyişle aynı işlem için aynı anda hem işçi hem de makina çalışmaktadır. Böyle bir durumda kesme işlemi için tanımlanan “makinanın kesme işlemi” (10) ve “işçinin kesme işlemi” (ISCDIGER) eş zamanlı operasyonlar olarak tanımlanır ve rotada bunlara aynı operasyon numarası verilir. Ancak öncelikleri mutlaka farklı olmalıdır. Burada kesme işlemi için darboğaz oluşturacak eş zamanlı operasyon birincil operasyon olarak seçilmelidir. Diğeri de ikincil olmalıdır. Örneğimizdeki kesme işleminde, işçi her durumda makina zamanının geçmesini bekleyeceğinden dolayı makina darboğazdır. Dolayısıyla “makinanın kesme işlemi” birincil eş zamanlı operasyon, “işçinin kesme işlemi” de ikincil eş zamanlı operasyon olarak seçilir. İkincil operasyonların kapasiteleri dikkate alınmaz. Çünkü ikincil operasyonların tamamlanması birincil operasyonun bitmesine bağlıdır. Eğer eş zamanlı operasyon yoksa operasyon birincil olarak seçilir.

Öncelik belirlendikten sonra sistemde daha önceden tanımlanmış ilgili operasyon seçilir. Daha sonra yine önceden tanımlı istenen iş merkezi grubu veya iş merkezi seçilir. Eğer iş merkezi grubu seçilirse, herhangi bir kapasite rezervasyonu durumunda Axapta, iş merkezi grubundaki iş merkezlerinden uygun olanına rezervasyon yapacaktır. İş merkezi seçilince, çalıştırma (operasyon için geçen işlem süresi) ve proses miktarı (geçen sürede kaç tane mamul/yarı mamul bitirileceği) bilgileri, iş merkezi grubu veya iş merkezi üzerinden (varsa) otomatik olarak gelecektir. Ancak ilgili operasyona bağlı olarak çalıştırma süresi ve proses miktarı değişiklik gösterebileceğinden, rotada istenen başka bir süre ve proses miktarı girilebilir. Mesela iş merkezinde standart olarak süre 1,5 dakika olarak belirlenmiş olabilir. Ama bu süre o iş merkezindeki her operasyon için doğru olmayabilir. Bu durumda rota üzerine gelen bu 1,5 dakikalık süre değiştirilebilir.

“Sonraki” alanında ise ilgili operasyondan sonra gelecek operasyonun numarası yazılır. Kendisinden sonra operasyon olmayacağı için son operasyonun “Sonraki” alanına “0” yazılmalıdır.

Rota üzerinde bir satırı kaydedebilmek için mutlaka “Temel” tabından rota grubu seçilmelidir.

Yukarıdaki “Şekil 1 : Rota Örneği” nde verilen rotaların bir tanesinin (Y1, Y2 ve H3 ten M1’ in üretimi rotası) Axapta’da oluşturulmuş şekli aşağıdadır.

Dikkat edilmesi gereken bir konu da “Operasyon no.” ve “Operasyon” alanlarının farkıdır. “Operasyon no.” sadece bir rota içinde, operasyonun sırasını belirten bir satır numarasıdır. “Operasyon” ise Üretim modülünde tanımlanmış olan bir operasyonun kendi ismidir.

Tıpkı ürün reçetelerinde olduğu gibi rotaların da versiyonları vardır ve bir madde için olan farklı versiyonlar kesinlikle çakışan tarihlerde aktifleştirilemez.

Rotamızı tanımladık. Ancak hala bir eksiğimiz var. Yukarıdaki şekle baktığımızda “30” operasyonu, “40” operasyonu ve sırasıyla bunların eş zamanlı operasyonları olan “ISCDIGER” ve “ISCBOYA” operasyonlarını görüyoruz. Ancak bunların hangisinde hangi hammadde/yarı mamulün sarf olduğunu nasıl tanımlayacağız? İşte bunu yapabilmek için, ilgili operasyonun numarasını, mamul/yarı mamulün ürün reçetesinin ilgili satırında seçmemiz gerekmektedir. Yukarıdaki rota Y1, Y2, H3 maddelerinden M1 maddesi üretmekteydi. O halde M1’in ürün reçetesine gidilir. M1’in ürün reçetesinin Y1 ve Y2 satırlarının ikisinin de “Temel” tabındaki “Operasyon no.” alanında, M1 mamulünün rotasındaki “10” numaralı operasyon seçilmelidir. Çünkü Y1 ve Y2 yarı mamulleri, operasyon numaraları “10” olan, operasyon isimleri “30” ve “ISCDIGER” olan eş zamanlı operasyonlarla birbirine kaynatılmaktadır. Benzer mantıkta H3 satırı için de aynı rotadaki “20” numaralı operasyon, yani “40” ve “ISCBOYA” eş zamanlı operasyonları seçilmelidir.

Aşağıdaki resimde M1 mamulünün ürün reçetesi satırlarının rotaya bağlanışını görmekteyiz.

Madde formunda M1 mamulünü seçip “Ürün reçetesi” butonu altından “Tasarımcı” yı seçerek M1 mamulünün ürün reçetesini ağaç yapısında görebildiğimiz gibi, formun hemen sağ üst kısmında, seçili satır için geçerli olan rotayı da görebiliriz.

Rotalar da aynı ürün reçeteleri gibi bir üretim sisteminin temelini teşkil etmektedir ve MRP’den maliyet muhasebesine kadar çeşitli alanları direkt olarak etkilemektedir. Bu yüzden rotaların hazırlanması ve tanımlanması üretim işletmeleri için büyük önem taşımaktadır.

Bir başka konuda görüşmek dileğiyle..

Hilmi Levent Tuna

Axapta ERP Danışmanı